Ploitlik

Ploitlik (İng., ploidy), bir hücredeki kromozom sayısının, o hücredeki farklı kromozomlardan birer tanesi ile oluşturulan temel setteki kromozom sayısı ile bir rasyonel sayının çarpımına eşit olması durumudur [1]. Diğer bir deyişle ploitlik, temel kromozom takımının (ve sayısının) ilgili hücredeki tekrarlama derecesidir [2].

Ä°lgili terimler

Genetikte, bir temel kromozom takımı (ve sayısı) n ile gösterilir. Ploitliği de n ile çarpıldığında hücredeki toplam kromozom sayısını veren rasyonel sayının bir tam sayı olup olmamasına göre sınıflandırmak ve çeşitlendirmek mümkündür:

• Öploitlik (Ä°ng., euploidy): n'in tam katları kadar kromozom içerme durumu.

• Öploit kromozom sayısı » öploit hücre » öploit canlı

• Haploitlik (Ä°ng., haploidy): n kadar kromozom içerme durumu; monoploitlik (Ä°ng., monoploidy).

• Haploit kromozom sayısı » haploit hücre » haploit canlı

• Diploitlik (Ä°ng., diploidy): 2n (2 x n) kadar kromozom içerme durumu.

• Diploit kromozom sayısı » diploit hücre » diploit canlı

• Poliploitlik (Ä°ng., poliploidy): 2'den fazla n kadar kromozom içerme durumu.

• Poliploit kromozom sayısı » poliploit hücre » poliploit canlı
• Triploit (3n), tetraploit (4n), pentaploit (5n), hekzaploit (6n), heptaploit (7n), oktoploit (8n), nonaploit (9n), dekaploit (10n).

• Anöploitlik (Ä°ng., aneuploidy): n'in tam katları olmayan kadar kromozom içerme durumu; benzer terim, heteroploitlik (Ä°ng., heteroploidy).

• Anöploit kromozom sayısı » anöploit hücre » anöploit canlı

• Hipoploitlik (Ä°ng., hypoploidy): n'in tam katından biraz daha az sayıda kromozom içerme durumu.

• Hipoploit kromozom sayısı » hipoploit hücre » hipopploit canlı

• Hiperploitlik (Ä°ng., hyperploidy): n'in tam katından biraz daha fazla sayıda kromozom içerme durumu.

• Hiperploit kromozom sayısı » hiperploit hücre » hiperploit canlı

Poliploitlik

Poliploitlik, bir hücrenin ya da canlının kendisindeki her bir kromozomun (diğer bir deyişle de temel kromozom takımı n'in) ikiden fazla kopyasına sahip olması durumudur. Canlıların çoğunluğu diploit olsa da hücre bölünmesinin olması gerektiği gibi gerçekleşmemesi sonucu, poliploit hücre ve canlılar ortaya çıkabilir.

Poliploitlik ve yeni türler

Poliploitlik yeni türlerin ortaya çıkmasına neden olabilir. Bunun en ünlü örneklerinden birisi Spartina cinsi bitkide yaşanmıştır:

• 19. yüzyıla kadar sadece Spartina maritima (2n [AA] = 60 kromozom) adlı Spartina türünün yaÅŸadığı Ä°ngiltere'de, 1829'dan itibaren Kuzey Amerika kökenli ve farklı bir Spartina türü olan Spartina alterniflora (2n [BB] = 62 kromozom) görülmeye baÅŸlanmıştır.
• Spartina maritima ile büyük olasılıkla gemi yoluyla Ä°ngiltere'ye gelmiÅŸ olan Spartina alterniflora arasındaki döllenme sonucunda, kendisi üreyemeyen bir melez olan Spartina x townsendii ortaya çıkmıştır.
• Daha sonraları, 1892'de, bölgede farklı bir Spartina türü keÅŸfedilmiÅŸ, bunun yeni bir tür olduÄŸu anlaşılmış ve Spartina anglica diye adlandırılmıştır. AraÅŸtırmalar, bu türün Spartina x townsendii melezinde oluÅŸan poliploitlik sonucu ortaya çıktığını göstermiÅŸtir: Spartina x townsendii 61 kromozama sahipken (n+n [A+B]) ve üreyemezken, Spartina anglica 122 kromozoma sahip, tetraploit (4n [AABB]) ve üreyebilen bir türdür.

Poliploitliğin dikkat çektiği bir başka bitki cinsi de çilek, yani Fragaria'dır:

• Farklı 7 kromozomdan oluÅŸan temel bir set tüm çilek türlerinde ortak olarak bulunurken, farklı türler farklı poliploitlik derecesi gösterirler.
• Bu ÅŸekilde, yirmiden fazla çilek türünü diploit, tetraploit, hekzaploit, oktoploit ve dekaploit oluÅŸlarına göre 5 grup içinde sınıflandırmak mümkündür.
• Ä°stisnaları olsa da kabaca, daha çok kromozom içeren çilek türlerinin daha dayanıklı olduÄŸundan ve hem bitki, hem de meyve olarak daha büyük geliÅŸtiÄŸinden bahsedilebilir.

Hayvanlar âlemine ait bir poliploitlik örneği ise Afrika tırnaklı kurbağasıdır:

• Bilimsel adı Xenopus laevis olan bu kurbaÄŸa, Xenopus cinsinin diÄŸer çoÄŸu üyesi gibi, tetraploittir.