Eski Türk ölçü birimleri

Konu başlıkları

1 Osmanlılarda Eski Uzunluk Ölçü Birimleri
1.1 Uzunluk Ölçü Birimleri 1.2 Eski Alan Ölçü Birimleri 1.3 Eski Ağırlık Ölçü Birimleri
2 Kullanıldığı yere göre değişen alan ölçü birimleri 3 Kaynakça

Osmanlılarda Eski Uzunluk Ölçü Birimleri

Uzunluk Ölçü Birimleri

Osmanlı İmparatorluğu zamanında 75,8 cm'lik zirai mimari (veya sadece zirai), 68 cm uzunluğundaki çarşı arşını vardı. Daha sonra ipekli fiyatlarının artması dolayısı ile fiyatı yükseltme yerine ölçü birimi kısaltılarak 65 cm'lik Fars kökenli endaze birimi kullanıldı. III. Selim abanoz ağacından bir prototip olarak 1 zirai mimari yaptırdı. Bunun bir tarafı 24 parmağa ve her parmak 10 hat'ta bölündü. Böylelikle bu bölümle basımevinde kullanılan punto büyüklükleri de alınabilecekti. Diğer tarafı sadece 20 eşit parçaya bölündü. Zirai mimari, arşın ve endaze ölçü birimlerinin ast ve üst katları aşağıda gösterilmiştir.

1 zirai mimari = zirai = mimari arşını = 2 ayak (kadem) = 0,75774 m = 24 parmak = 288 hat = 3456 nokta
(yol, sokak uzunluğu, bina yüksekliği vb. için)

• 1 parmak = 12 hat = 0,03157 m
• 1 hat = 12 nokta = 0,00263 m
• 1 nokta = 0,00022 m
• 1 kulaç = 2,5 zirai =1,895 m (ip boyu, su derinliÄŸi, kuyu derinliÄŸi vb. için)
• 1 kara mili = 2500 zirai = 1895 m (kara yolculuÄŸundaki mesafeler için)
• 1 fersah = 3 mil = 7500 zirai = 5685 m
• 1 berid (menzil) = 4 fersah = 12 mil = 30900 arşın = 22740 m
• 1 merhale = 2 berid = 45480 m
• 1 çarşı arşını = 8 rubu (urup) = 0,680 m (kumaÅŸ için)
• 1 rubu = 2 kirah = 0,085 m
• 1 kirah = 0,0425 m
• 1 endaze = 8 rubu (urup) = 0,650 m (artan ipekli fiyatlarına karşılık konulan ölçü birimi)
• 1 rubu = 2 kirah

Uzunluk ölçü birimlerinde ters dönüşümler:

• 1 m = 1,319261 zirai = 1 zirai + 7 parmak + 7 hat + 10,8 nokta = 31,656 parmak
• 1 m = 0,5130740 kulaç = 3 ayak + 11,296 hat
• 1 km = 0,5276 mil
• 1 m = 1,470588 arşın = 1 arşın + 3 rubu +1,5 kirah
• 1 m = 1,538462 endaze = 1 endaze + 4 rubu + 0,6 kirah

Eski Alan Ölçü Birimleri

• 1 arşın (zirai) ²= 0,57417 m²= 4 ayak²
• 1 dönüm (yeni) = 2500 m²
• 1 dönüm (büyük) = 2720 m²
• 1 dönüm (atik) = 4 evlek = 1600 zirai² = 918,672 m² (bir kenarı 40 arşın (zirai) olan kare)
• 1 atik evlek = 400 arşın²= 229,668 m²
• 1 yeni evlek = 100 m²
• 1 cerip = 3600 zirai²= 2067,012 m²
• 1 ayak² = 144 parmak²= 0,14354 m²
• 1 parmak² = 144 hat²= 0,00099751 m²
• 1 hat² = 144 nokta²= 0,000006927 m²
• 1 çarşı arşın² = 0,46240 m²
• 1 urup² = 0,007225 m²
• 1 kirah² = 0,0018062 m²
• 1 endaze² = 0,422500 m²
• 1 urup² = 0,0066015 m²
• 1 kirah² = 0,0016504 m²

Alan Ölçü Birimlerinde Ters Dönüşümler

• 1 m² = 1,740450 zirai²= 1 zirai²+ 426 parmak² + 71,89 hat²
• 1 m² = 2,162629 çarşı arşın² + 2 arşın² + 10 rubu² + 1,63 kirah²
• 1 m² = 2,366887 endaze² + 2 endaze² + 23 rubu² + 1,9 kirah²
• 1 ar = 0,1087781 dönüm = 174 zirai² + 25 parmak² + 133,24 hat²

Eski Ağırlık Ölçü Birimleri

Ağırlık ölçü birimi de uzunluk ölçü birimi gibi farklılıklar gösteriyordu. Şimdi kullanılan ağırlık birimi kilogram olup 0 derecede bir desimetreküp suyun ağırlığı olarak tanımlanmış ve Uluslararası Ölçü ve Ağırlık Birliğinden Türkiye'ye bir örnek verilmiştir.

1874 yılı iridyumlu platin alaşımından 1928/29 da yapılmış olan 42 nolu Türkiye milli kilogram prototipinin kullanılmasında gösterilen dikkatsizlik ve özensizlikten dolayı bozulduğunun anlaşılması üzerine 1953 yılında yapılan 54 numaralı prototipi ile değiştirilmiştir.

• 1 okka (kıyye) = 400 dirhem = 1282,945 gr (1280 gr)
• 6 kıyye = 1 batman = 7,544 kg
• 44 kıyye = 1 kantar = 100 ludre = 56,320 kg
• 4 kantar = 1 çeki = 176 kıyye = 225,798 kg
• 1 kg = 312,5 dirhem = 0,781257 kıyye (okka)
• 1 kg = 0 okka + 311 dirhem + 12,5225 kırat
• 1 tonilato = 1000 kg = 4 çeki + 1 kantar + 37,4 okka
• 1 tonilato = 17 kantar + 31 okka + 183 dirhem
• 1,5 dirhem = 1 misgal = 4,8 gr
• 1 dirhem = 4 dünük = 3,2 gr
• 1 dünük = 4 kırat
• 1 kırat = 4 bakray = 1/24 misgal
• 1 bakray = 4 fitil
• 1 fitil = 2 nekir
• 1 nekir = 2 kıtmir
• 1 kıtmir = 2 zerre

Kullanıldığı yere göre değişen alan ölçü birimleri

Afyon
1 dönüm
2000,00 m² İzmir
1 satraç
0,57417 m²
Ankara
1 mucur
32,3544 m² Karapınar
1 çiftçi dönümü
2500,00 m²


1 ÅŸinik
129,1883 m²

1 yeni dönüm
2025,00 m²


1 yarım
516,753 m²

1 hükümetdönümü
1000,00 m²
Aydın
1 satraç
0,57417 m² K.Maraş
1 çiftlik
3000,00 m²
Arhavi
1 kıye
150,00 m² Kelkit
1 kile
918,672 m²
Bursa
1 muzur
4643,36 m² Niksar
1/2 tenekebuÄŸday
1300,00 m²
Çumra
1 dönüm
2500,00 m² Reşadiye
1 kil
2067,75 m²


1 havayi
17 litre

1 kot
459,00 m²
Elazığ
1 kot
57,417 m²

1 evlek
229,75 m²


1 ölçek=4 kot
229,668 m² Samsun
1 kil
918,672 m²


1 urub (rubu)
918,672 m² Çarşamba
1 kesim
2765,0 m²


1 kil
3674,688 m²

1 kesim
2025,0 m²
EskiÅŸehir
1 araba ot
4-6 dönüm Terme
1 kesim
3600,00 m²
Erzurum
1 batman
459,336 m² Alaçam
1 kabak
8000,00 m²
Ermenek
1 kutu
4,5-5 kg Sivas
1 ölçek
918,672 m²
Gaziantep
1 kile
160-170 kg

1 evlek
229,668 m²


1 timin
1/8 kile

1 kile
12861,408 m²
Giresun
1 kod
1500,00 m² Tokat
1 rublaÄŸ
1837,344 m²


1 kıye
2500,00 m² Trabzon
1 kot
1200,00 m²


1 karış
20 cm² Ş.Urfa
1 timin
1837,344 m²
Hadim
1 mandal
30-40 m²

1 kile
14698,752 m²


1 evlek
250,00 m²

1 ölçek
918,672 m²


1 dönüm
1435,4247 m² Yozgat
1 kile
918,672 m²
Ä°stanbul
1 kile
1837,344 m²

1 çerik
150,00 m²


1 müd
36746,88 m²

Kaynakça

• Eski Ölçü Birimleri